સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન : પાઠ ૩ - ચોમાસામાં સૃષ્ટિસૌંદર્ય
શબ્દાર્થ અને તેના વાક્ય પ્રયોગ
| શબ્દ | અર્થ | વાક્ય પ્રયોગ |
|---|---|---|
| નવજીવન | નવું જીવન | વરસાદ પડતાં જ સુકાયેલા છોડને નવજીવન મળ્યું. |
| બપૈયો | ચાતક (એક પક્ષી) | ચોમાસામાં બપૈયાનો મધુર અવાજ સાંભળવો ગમે છે. |
| મિજલસ | સભા, મજલિસ | રાજાના દરબારમાં વિદ્વાનોની મિજલસ ભરાઈ હતી. |
| ઇંદ્રધનુષ્ય | મેઘધનુષ | વરસાદ રહી ગયા પછી આકાશમાં સુંદર ઇંદ્રધનુષ્ય દેખાયું. |
| સ્ફૂર્તિ | તાજગી | સવારે વહેલા ચાલવા જવાથી શરીરમાં સ્ફૂર્તિ આવે છે. |
| પસારવું | ફેલાવવું, લંબાવવું | ખેતરમાં મોરે કળા કરીને પોતાના પીંછાં પસાર્યા. |
| પાવો | એક જાતની વાંસળી | ગોવાળિયો ઝાડ નીચે બેસીને પાવો વગાડતો હતો. |
| નીક | પાણી જવાનો રસ્તો | ખેડૂતે ખેતરમાં પાણી વારવા માટે નાની નીક બનાવી. |
| છો | ભલે | છો વરસાદ પડે, આપણે તો નિશાળે ભણવા જઈશું જ. |
| ભણી | તરફ | સાંજ પડતાં જ પક્ષીઓ પોતાના માળા ભણી ઊડવા લાગ્યા. |
| ઇંદ્રગોપ | ગોકળગાય | વરસાદની ઋતુમાં લાલ મખમલ જેવા ઇંદ્રગોપ જોવા મળે છે. |
શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ અને તેના વાક્ય પ્રયોગ
| શબ્દસમૂહ | એક શબ્દ | વાક્ય પ્રયોગ |
|---|---|---|
| વાદળાંની ગર્જના અને વીજળી | ગાજવીજ | ગઈકાલે રાત્રે ભારે ગાજવીજ સાથે ધોધમાર વરસાદ પડ્યો. |
| રાત્રે તીણા અવાજથી બોલતું જીવડું | તમરું | અંધારી રાતમાં તમરાંનો અવાજ આખા ખેતરમાં ગુંજતો હતો. |
| દરિયામાં ગયેલી જમીનની લાંબી પટ્ટી | ભૂશિર | કન્યાકુમારી ભારતની દક્ષિણે આવેલી એક સુંદર ભૂશિર છે. |
| જેની ત્રણ બાજુએ પાણી હોય તેવો ભાગ | દ્વીપકલ્પ | આપણો ભારત દેશ એક વિશાળ દ્વીપકલ્પ છે. |
| ચોમાસામાં થતું એક જીવડું | ઇંદ્રગોપ | ભીની માટીમાં લાલ રંગનું ઇંદ્રગોપ ધીમે ધીમે ચાલતું હતું. |
| બે મોટા સમુદ્રને જોડનારી ખાડી | સામુદ્રધુની | પાલ્કની સામુદ્રધુની ભારત અને શ્રીલંકાને જોડે છે. |
તમામ ૮ પ્રશ્નોના સવિસ્તર ઉત્તર જોવા અહીં ક્લિક કરો
- આ નિબંધ સાંભળવામાં તમને ક્યારે ક્યારે મજા આવી? આંખો બંધ રાખીને સાંભળીએ તો શો ફરક પડે?
ઉત્તર: જ્યારે વરસાદમાં પશુ-પંખીઓ અને બાળકોની નિર્દોષ મસ્તીનું વર્ણન આવે છે ત્યારે મજા આવે છે. આંખો બંધ કરીને સાંભળવાથી જાણે આપણે પણ ચોમાસાના એ સુંદર વાતાવરણમાં પહોંચી ગયા હોઈએ તેવી કલ્પના થાય છે. - વીજળી કેમ થતી હશે?
ઉત્તર: આકાશમાં વાદળાંઓ એકબીજા સાથે ટકરાવાથી તેમાં ઘર્ષણ થાય છે અને વિદ્યુત ઉત્પન્ન થાય છે, જેને કારણે વીજળી ચમકે છે. - આપણે “વરસાદ ગાજે છે.” એમ કહીએ છીએ ત્યારે ખરેખર શું થઈ રહ્યું હોય છે?
ઉત્તર: ત્યારે ખરેખર આકાશમાં કાળાડિબાંગ વાદળો ભેગા થઈને ગર્જના કરતા હોય છે અને વીજળીના કડાકા થતા હોય છે. - એવાં ક્યાં જંતુઓ/જીવો છે જે તમને ચોમાસામાં જ જોવા મળે છે?
ઉત્તર: ચોમાસામાં અળસિયાં, દેડકાં, ઇંદ્રગોપ (ગોકળગાય), તમરાં, અને પાંખાળા મંકોડા જોવા મળે છે. - તમે પૂર આવ્યું હોય તે સમયની નદી કે પછી ધોધ જોયો છે? તમારો અનુભવ કહો.
ઉત્તર: હા, મેં પૂર આવેલી નદી જોઈ છે. નદીના બંને કાંઠે પાણી ઘૂઘવતું વહેતું હોય છે અને તેનો વેગ ખૂબ જ ડરામણો અને શક્તિશાળી હોય છે. (વિદ્યાર્થીઓ પોતાના અનુભવ મુજબ કહી શકે) - જાનીવાલીપીનારા! કહો કે મેઘધનુષમાં કયા કયા રંગો હોય છે?
ઉત્તર: મેઘધનુષમાં સાત રંગો હોય છે: જાંબલી, નીલો, વાદળી, લીલો, પીળો, નારંગી અને રાતો (લાલ). - ચોમાસામાં વાદળના આકાર કેવા કેવા જોવા મળે છે?
ઉત્તર: વાદળોના આકાર પર્વત જેવા, કિલ્લા જેવા, કે ક્યારેક પ્રાણીઓ જેવા દેખાય છે. - વરસાદ પડે ત્યારે તમને કઈ જગ્યાએ જવું ગમે? કેમ?
ઉત્તર: મને ગામના પાદરે કે તળાવ કિનારે જવું ગમે, કારણ કે ત્યાં વરસાદમાં નાહવાની અને પાણીમાં કાગળની હોડી તરતી મૂકવાની ખૂબ મજા આવે છે.
સાચા વાક્યોના જવાબો જુઓ
- ૧. તરવરિયાં (ચંચળ, અધીરાં)
✔ નાનાં બાળકો બહુ તરવરિયાં હોય છે, એક ઘડી પણ શાંત બેસે નહીં.
✔ જિયા અને ઉર્વીશા એવાં તરવરિયાં છે કે હરીફાઈમાં કોઈને જીતવા ન દે.
૨. વેગ (ઝડપ)
✔ ઢાળ પર સાઇકલ સડસડાટ સરકે. તેનો વેગ રોકવા બ્રેક લગાવવી પડે.
✔ ચિત્તો પૃથ્વી પરનું સૌથી વધુ વેગથી દોડતું પ્રાણી છે.
✔ સ્કૂટર ચાલુ કર્યા પછી વેગ વધારવા ઍક્સિલરેટર આપવું પડે.
૩. નાજુક (કોમળ, મૃદુ)
✔ આ ગાદલું તો રૂ જેવું નાજુક છે.
✔ નાનાં બાળકોનાં હાડકાં નાજુક હોય છે.
૪. હર્ષ (આનંદ)
✔ આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓએ જાતે કરી તે જોઈને શિક્ષકને હર્ષ થયો.
✔ ખો-ખોમાં અમારી ટીમ જીતી એટલે અમે હર્ષથી કિકિયારીઓ કરી.
૫. સૌંદર્ય (સુંદરતા)
✔ સૂર્યાસ્ત સુંદર જ હોય. તેમાં વળી વાદળાના રંગ સૌંદર્ય વધારી દે.
✔ મીનાક્ષી દેખાવે તો સુંદર છે જ. તેનો સારો સ્વભાવ તેના સૌંદર્યમાં વધારો કરે છે.
સાચા વિકલ્પોના જવાબો
- ઝાડ આખો દિવસ હલે છે.
જવાબ (b): પવનથી ઝાડનાં ડાળી-પાંદડાંનું હલવું. - ધરતીએ લીલી સાડી ધારણ કરી છે.
જવાબ (b): બધે લીલું ઘાસ ઊગી નીકળ્યું છે. - નદીનાં પાણી ફૂલોને નચાવે છે.
જવાબ (b): ચોમાસામાં ઊછળતાં નદીનાં પાણી સાથે ફૂલ ઊછળે છે.
ખાલી જગ્યાના જવાબો જોવા અહીં ક્લિક કરો
- મેં દોડની હરીફાઈમાં ભાગ લીધો છે. હું ઝડપથી દોડીશ.
- વરસાદ પડવાથી રસ્તાની માટી ચીકણી થઈ ગઈ છે. હું સાચવીને ચાલીશ.
- હાથમાં રંગ લાગી ગયો છે. હું હાથ ઘસીઘસીને ધોઈશ.
- મંજુલા ખૂબ આગળ પહોંચી ગઈ છે. તેને ઊભી રાખવા હું મોટેથી બૂમ પાડીશ.
- મામીએ લાપસી રાંધી છે. હું ધરાઈને જમીશ.
- દાદાને હવે ઓછું સંભળાય છે એટલે તે મોટેથી બોલે છે.
- ગ્રાહક ગુસ્સે થઈને બોલતા હતા પણ વેપારીએ શાંતિથી જવાબ આપ્યો.
- નાનાં છોકરાં તો રમતાં રમતાં લડી પડે ને રડતાં રડતાં હસી પડે.
સરખામણીના જવાબો જુઓ
- થાળી જેવો ચાંદો
- લખોટી જેવી આંખ
- કુંભકર્ણ જેવી નીંદર
- ઢીંગલા જેવું બાળક
- રાક્ષસ જેવું મોટું
- મસોતા જેવો રૂમાલ
ખોટો અને સાચો ફકરો જોવા અહીં ક્લિક કરો
ખોટો ફકરો:
એક પહેલવાન છોકરો હતો. એ ઘણેઊંચે ઊભો રહ્યો. એનાથી હલકો હતો તે છોકરો પહેલવાનના કેરી ખભા ઉપર ચડી ગયો. એનાથીય હલકો હતો તે બીજા છોકરાના ખભા મજબૂત ચડી ગયો. ચારેયમાં સૌથી પર હતો તે ત્રીજાના ખભા ઉપર ચડી ગયો. એ તો નીચે પહોંચી ગયો. એના હાથમાં ટીણકો કેરી આવી ગઈ. તે ત્રીજા પણ હતી. ટીણકો તો પાકી છોકરાના ખભા ઉપર જ સુગંધીદાર ખાવા માંડયો.
સાચો ફકરો:
એક પહેલવાન છોકરો હતો. એ નીચે ઊભો રહ્યો. એનાથી હલકો હતો તે છોકરો પહેલવાનના મજબૂત ખભા ઉપર ચડી ગયો. એનાથીય હલકો હતો તે બીજા છોકરાના ખભા પર ચડી ગયો. ચારેયમાં સૌથી ટીણકો હતો તે ત્રીજાના ખભા ઉપર ચડી ગયો. એ તો ઘણેઊંચે પહોંચી ગયો. એના હાથમાં પાકી કેરી આવી ગઈ. તે સુગંધીદાર પણ હતી. ટીણકો તો ત્રીજા છોકરાના ખભા ઉપર જ કેરી ખાવા માંડયો.
નામ-વિશેષણની જોડ અને વાક્યો જુઓ
- લાંબુંલચક ભાષણ: લાંબુંલચક ભાષણ સાંભળવાનો કંટાળો આવ્યો.
- લંબચોરસ ટેબલ: મારા ઘરે કાચનું લંબચોરસ ટેબલ છે.
- નવો ફોન: પપ્પા મારા માટે નવો ફોન લાવ્યા.
- તીખી દાળ: આજે મમ્મીએ ખૂબ તીખી દાળ બનાવી હતી.
- હોશિયાર છોકરી: નીતા અમારા વર્ગની સૌથી હોશિયાર છોકરી છે.
- ઠંડી ચા: મને ઠંડી ચા પીવી ગમતી નથી.
ખાલી જગ્યાના જવાબો
- દાંતમાં સડો ન થાય તે માટે હાર્દિક સવારે ઊઠ્યા પછી અને રાત્રે સૂતાં પહેલાં નિયમિત બ્રશ કરે છે.
- મીનલને નવી નવી વાનગીઓ શીખવી ગમે છે. તે અવારનવાર જાતભાતની રસોઈ બનાવે છે.
- મોટાભાગે તો રેખા જ રશ્મિના ઘરે જાય. રશ્મિ તો રેખાના ઘરે કોઈક વાર જ જાય.
- નાની રિસેસ હોય ત્યારે વિદ્યાર્થીઓ થોડી વાર રમે, મોટી રિસેસમાં વધારે.
- સલીમના મામાનું ઘર નજીક છે. તે તો મામાને ત્યાં વારેઘડીએ પહોંચી જાય.
જોડકાં અને વાક્યો જોવા અહીં ક્લિક કરો
નામ-વિશેષતાનાં વાક્યો:
- લંબચોરસ ટેબલ: અમારા ડ્રોઇંગ રૂમમાં એક મોટું લંબચોરસ ટેબલ છે.
- નવો મોબાઈલ: મારા પપ્પા આજે મારા માટે નવો મોબાઈલ લાવ્યા.
- તીખી દાળ: આજે જમવામાં તીખી દાળ બની હતી.
- હોશિયાર છોકરી: સુગંધા એક હોશિયાર છોકરી છે.
- ઠંડી ચા: શિયાળામાં ઠંડી ચા પીવાની મજા આવતી નથી.
ક્રિયા-વિશેષતાનાં વાક્યો:
- સાચવીને રમવું: મેદાનમાં કાચના ટુકડા હોવાથી બાળકોને સાચવીને રમવું જોઈએ.
- ખડખડાટ હસવું: જોકરની રમુજી વાતો સાંભળીને સૌ ખડખડાટ હસવા લાગ્યા.
- ઝડપથી વાંચવું: પરીક્ષા નજીક આવતા રવિએ ઝડપથી વાંચવા માંડ્યું.
- ધ્યાનથી સાંભળવું: વર્ગમાં શિક્ષક ભણાવતા હોય ત્યારે વિદ્યાર્થીઓએ ધ્યાનથી સાંભળવું જોઈએ.
- ધીમેથી જમવું: ખોરાક હંમેશા ચાવીને અને ધીમેથી જમવો જોઈએ.
તમામ પ્રશ્નોના જવાબ જોવા અહીં ક્લિક કરો
- નદીનું પાણી ચોખ્ખું હતું કે ગંદું? તમને કેવી રીતે ખબર પડી?
ઉત્તર: નદીનું પાણી ચોખ્ખું અને નીતર્યું હશે, કારણ કે ફકરામાં લેખકે પાણીમાં તળિયે પડેલા કાંકરા, છીપલાં અને માછલાં દેખાય છે તેવું વર્ણન કર્યું છે, જે માત્ર ચોખ્ખા પાણીમાં જ શક્ય છે. - બાવળનું ઝાડ હલતું હતું? કેમ ખબર પડી?
ઉત્તર: ના, બાવળનું ઝાડ હલતું ન હતું. પાણીના વહેતા પ્રવાહમાં ઝાડનું પ્રતિબિંબ પડતું હતું અને પાણી હલતું હોવાથી પાણીમાં દેખાતું ઝાડનું પ્રતિબિંબ હલતું લાગતું હતું. - કાગળની હોડી બનાવનારા નિશાળિયા જ હશે એમ ગિજુભાઈને કેમ લાગ્યું હશે?
ઉત્તર: કાગળની હોડી બનાવવા માટે જૂની નોટબુકના કાગળનો ઉપયોગ થયો હતો અને તેના પર અક્ષરો લખેલા હતા, જે નિશાળે જતા બાળકો જ કરી શકે. - 'સક્કરખોરો' પક્ષીનું બે-ત્રણ વાક્યમાં વર્ણન કરો.
ઉત્તર: સક્કરખોરો એક નાનું અને સુંદર પક્ષી છે. તે ફૂલોમાંથી મધ ચૂસવાનું કામ કરે છે. તેની છાતી પીળા રંગની હોય છે અને એ પીળી છાતીની વચ્ચે એક લાંબો કાળો પટો હોય છે. - ગિજુભાઈ બાળકોને શી સલાહ આપે છે?
ઉત્તર: ગિજુભાઈ બાળકોને ચોમાસાની ઋતુમાં નિશાળ અને ઘરના બારણાં ખુલ્લા મૂકીને પ્રકૃતિના ખોળે ખેલવા જવાની સલાહ આપે છે. તેઓ બાળકોને વરસાદમાં નાહવા, જીવજંતુઓનું નિરીક્ષણ કરવા અને મેઘધનુષ જોઈને આનંદ માણવા કહે છે.
ક્રિયાવિશેષણની સવિસ્તર સમજૂતી (જોવા ક્લિક કરો)
સમજૂતી: ક્રિયાપદમાં બે જાતના શબ્દો આવે છે: (૧) ક્રિયાવિશેષણ અને (૨) આખ્યાત.
જેમ નામની વિશેષતા દર્શાવે તેને વિશેષણ કહેવાય, તેમ ક્રિયા કેવી રીતે થઈ તે દર્શાવતા શબ્દને ક્રિયાવિશેષણ કહે છે. જ્યારે માત્ર ક્રિયા કે ઘટના દર્શાવતા શબ્દને આખ્યાત કહે છે.
- પેલો માણસ ટાઢથી થરથર ધ્રૂજી રહ્યો છે. (ધ્રૂજવું એ ક્રિયા છે, કેવી રીતે ધ્રૂજે છે? થરથર - આ ક્રિયાવિશેષણ છે).
- અમે બિલ્લીપગે આગળા ઉઘાડ્યા. (ઉઘાડવાની ક્રિયા કેવી રીતે થઈ? બિલ્લીપગે - આ ક્રિયાવિશેષણ છે).
- એક સંન્યાસી શાંતિથી ચાલ્યા આવે છે. (ક્રિયાવિશેષણ: શાંતિથી).
- માણસો ટપોટપ મરવા લાગ્યા. (ક્રિયાવિશેષણ: ટપોટપ).
નોંધ: ઘણીવાર ક્રિયાવિશેષણ બે વાર વપરાય છે (દા.ત. પડ્યાં-પડ્યાં, ફુલાતા-ફુલાતા), જે ક્રિયાની તીવ્રતા કે અત્યંતપણું દર્શાવે છે.
એકમ કસોટી : પાઠ ૩ - ચોમાસામાં સૃષ્ટિસૌંદર્ય (કુલ ગુણ: ૨૫)
અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ (LOs) આધારિત સ્વ-મૂલ્યાંકન કસોટી
- રાત્રે તીણા અવાજથી બોલતું જીવડું
- દરિયામાં ગયેલી જમીનની લાંબી પટ્ટી
- બે મોટા સમુદ્રને જોડનારી ખાડી
- શબ્દાર્થ: ઇંદ્રગોપ
- શબ્દાર્થ: નવજીવન
જવાબ જોવા અહી ક્લિક કરો
૧. તમરું | ૨. ભૂશિર | ૩. સામુદ્રધુની | ૪. ચોમાસામાં થતું એક જીવડું (ગોકળગાય) | ૫. નવું જીવન
- ધરતીમાતા આખા અંગે કઈ સાડી ધરવા લાગ્યાં છે?
- મેઘનું સ્વાગત કોણ કરી રહ્યું છે?
- વરસાદથી કાયર થઈને કોણ ઊભું છે?
- ફૂલોમાંથી મધ ચૂસતું પક્ષી કયું છે?
- સક્કરખોરા પક્ષીની છાતીનો રંગ કેવો હોય છે?
જવાબ જોવા અહી ક્લિક કરો
૧. લીલી સાડી. | ૨. પક્ષીઓ, દેડકાં અને તમરાં. | ૩. ગધેડાં. | ૪. સક્કરખોરો. | ૫. પીળો રંગ અને વચ્ચે કાળો પટો.
- અમે બિલ્લીપગે આગળા ઉઘાડ્યા.
- એક સંન્યાસી શાંતિથી ચાલ્યા આવે છે.
- માણસો ટપોટપ મરવા લાગ્યા.
- કોચલાં પાણીમાં આમતેમ ઝોલાં ખાઈ રહ્યાં હતાં.
- પેલો માણસ ટાઢથી થરથર ધ્રૂજી રહ્યો છે.
જવાબ જોવા અહી ક્લિક કરો
૧. બિલ્લીપગે | ૨. શાંતિથી | ૩. ટપોટપ | ૪. આમતેમ | ૫. થરથર
ઉદાહરણ મુજબ શબ્દ બનાવો:
- વજન = _______
- નસીબ = _______
યોગ્ય ક્રિયાવિશેષણ વડે ખાલી જગ્યા પૂરો (ઝડપથી, સાચવીને, ધરાઈને):
- દોડની હરીફાઈમાં હું _______ દોડીશ.
- માટી ચીકણી છે એટલે હું _______ ચાલીશ.
- મામીએ લાપસી રાંધી છે, હું _______ જમીશ.
જવાબ જોવા અહી ક્લિક કરો
૧. વજનદાર | ૨. નસીબદાર | ૩. ઝડપથી | ૪. સાચવીને | ૫. ધરાઈને
ગિજુભાઈ બાળકોને ચોમાસામાં કઈ કઈ પ્રવૃત્તિઓ કરવાની અને પ્રકૃતિમાં શું શું જોવાની સલાહ આપે છે?
મૂલ્યાંકન માર્ગદર્શિકા જોવા અહી ક્લિક કરો
જવાબના ૫ મુખ્ય મુદ્દાઓ (દરેક મુદ્દાનો ૧ ગુણ):
- ગિજુભાઈ બાળકોને નિશાળનાં બારણાં ખુલ્લાં મૂકી વરસાદમાં છત્રી ઓઢીને બહાર નીકળવા કહે છે.
- તેઓ ધોધમાર વરસાદમાં નાહતી ભેંસો, ગધેડાં અને પક્ષીઓને જોવાની સલાહ આપે છે.
- વરસાદ રહ્યા પછી ઝરણાંના પાણીમાં કૂદવાની અને નાચવાની પ્રવૃત્તિ કરવાનું કહે છે.
- બાળકોને ઇંદ્રગોપ જીવડાં એકઠા કરવા, બપૈયાનો અવાજ સાંભળવા અને સક્કરખોરા પક્ષીને જોવાનું કહે છે.
- આકાશમાં ખીલેલા મેઘધનુષનું સૌંદર્ય ધરાઈ ધરાઈને જોવાનું અને કુદરતના ખોળે ખેલવાનું સૂચન કરે છે.
0 Comments